tel. (63) 272-23-11  
biznes_top1
Miasto Koło
Piątek, 29 maja 2020   Imieniny: Marii Magdaleny, Teodozji, Maksyma

Historia lokalnej gospodarki

W czasach przedlokacyjnych ludność Koła w większości zajmowała się rolnictwem, ale z pewnością również i rzemiosłem. Brak dokumentów nie pozwala na uściślenie liczbowe dotyczące zajęć i struktury zawodowej ludności miasta do drugiej połowy XVI wieku. Najstarszym przywilejem cechowym w Kole jest statut nadany kuśnierzom w dniu 14 września 1477 roku przez księżnę Annę Sochaczewską. Według danych z 1579 roku liczba rzemieślników i kupców wynosiła 122 osoby, wsie miejskie zamieszkiwało 22 kmieci. Wzrost zajęć pozarolniczych jako głównego zajęcia ludności był widoczny, skoro w 1616 roku rejestrowano już 311 rzemieślników i kupców. Stosunek procentowy osób zatrudnionych w handlu do rzemieślników wynosił w tych latach od 34% do 41%. Większe znaczenie i wyższą pozycję w mieście mieli: piwowarowie, sukiennicy, krawcy, kuśnierze i bogatsi kupcy. Z nich rekrutowali się przedstawiciele władz miejskich. Na przedmieściu Zduny znakomitą rolę odgrywali garncarze.

Od czasów lokacji czynne były dwa młyny będące własnością królewską. Obydwa stały na Warcie. Przywilejem Władysława Jagiełły z 1422 roku młyny te odstąpione zostały staroście kolskiemu, Janowi Hińczy. Ten z kolei owe młyny w 1470 roku przekazał na własność miastu. W mieście także, od 1362 roku, wójt kolski posiadał dwa młyny zbożowe. Były jeszcze 4 młyny prywatne. W sumie w Kole i jego okolicach było aż 8 młynów, a więc stosunkowo dużo w porównaniu z innymi miastami. Koło w XV i XVI wieku było znacznym ośrodkiem rzemieślniczo-przemysłowym i handlowym. Niemały wpływ na taki stan miało położenie geograficzne miasta. Tutaj bowiem krzyżowały się drogi handlowe z zachodu na wschód, z południa na północ i to jeszcze z dodatkowymi rozgałęzieniami. Tutaj też była spławna rzeka, która jednak z czasem zatraciła swoją wartość drogi transportowej. O ważności tego szlaku handlowego dla gospodarki narodowej świadczą chociażby liczne uchwały sejmowe z tych czasów. Uchwały te nakazywały usuwanie przeszkód: tam, jazów, grobli, a nawet młynów. Niewiele musiały skutkować, skoro w 1611 roku powołano tzw. komisję na uspokojenie nawigacji rzeki Warty, i to począwszy od Koła. Wiele zabiegów miasto i kolejni królowie czynili wokół utrzymania w należytym stanie mostów i tam kolskich. Pobierano specjalne cła na mostach i tamach. Na przełomie XV i XVI wieku funkcjonowała w Kole komora celna.

Wielu rzemieślników i kupców nabywało i prowadziło gospodarstwa rolne. Względnie dobry rozwój miasta Koła uległ z końcem XVI wieku wyraźnemu zahamowaniu, a w drugiej połowie XVII wieku wprost katastrofalnemu upadkowi. Był to wynik panujących stosunków gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, jak również skutek splądrowania miasta w 1622 roku przez wojska kozackie pod wodzą Lisowskiego i wreszcie zniszczeń okresu potopu szwedzkiego. Koło, którego liczba ludności w 1629 roku osiągnęła ok. 2500 osób, a w połowie tego wieku ma już nie więcej niż 1700 mieszkańców. W 1661 roku zamieszkałych jest 95 domów mieszczan, duchowieństwa i szlachty, z ogólną liczbą 1140 osób. Ten stan utrzymuje się z niewielkimi tylko zmianami do końca XVIII wieku. Z powodu braku materiałów archiwalnych trudno jest ustalić stan zawodowy ludności. Niewątpliwie w dalszym ciągu decydującą rolę w mieście odgrywają rzemieślnicy. Znaczną pozycję posiadali piwowarowie, krawcy, szewcy i rybacy. Na przedmieściu Zduny jedynie zdunowie-garncarze byli liczącą się grupą zawodową. Spośród tych warstw rekrutowali się reprezentanci władz miejskich. W ciągu XVIII wieku zauważa się przesunięcie w strukturze społeczno-zawodowej na rzecz szewców. Ich przedstawiciele będą pełnić urząd burmistrza i wójta. Wśród mieszczaństwa kolskiego niewielu jest kupców.

Wytwórczość rzemieślnicza ma charakter rękodzielniczy i drobnotowarowy. Do końca XVIII wieku Koło było ośrodkiem handlowym, ale tylko o znaczeniu lokalnym. Kupcy kolscy mieli też kontakty handlowe z innymi miastami. Odbywały się to cotygodniowe targi we wtorki oraz cztery jarmarki w ciągu roku. Wydaje się, że w mieście nie funkcjonowała instytucja o charakterze kredytowym, a funkcję tę spełniała w jakimś sensie synagoga kolska.

Rozwój stosunków kapitalistycznych w gospodarce miejskiej nastąpił stosunkowo późno, dopiero w latach 30-40-tych XIX stulecia. Od roku 1806 czynna była cegielnia T. Świderskiego. W dalszym ciągu w pierwszym dwudziestoleciu tego stulecia dominowało rzemiosło. Np. w 1817 roku było 522 zawodowo czynnych rzemieślników, kupców i kramarzy. Największą grupę stanowili krawcy - 50 osób, a w kolejności następowali: sukiennicy (23 warsztaty), 22 garncarzy, 22 cieśli, 21 szewców, 17 rzeźników, 10 młynarzy, 10 piekarzy, 5 garbarzy, 4 kowali, 4 kapeluszkników, 3 murarzy, 2 ślusarzy, 2 kotlarzy i inni.

Z początkiem lat 30-tych Koło stanowiło coraz bardziej znaczący ośrodek przemysłu sukienniczego. W 1823 r. w Kole były 42 warsztaty sukiennicze, pracowało 42 majstrów i 30 czeladników sukienników. Pojawił się w mieście przemysł nakładczy. W 1824 roku Koło stało się osadą fabryczną. Zaczęli przybywać sukiennicy z Niemiec. Powstały w tym czasie dwa zakłady przemysłowe. Czeski przemysłowiec J. Poykert założył fabrykę sukna, składającą się z przędzalni i 6 warsztatów, a spółka Gruner i Knoblach utworzyła fabrykę cienkich sukien o 20 warsztatach. Rozwój przemysłu tkackiego w Kole w tym czasie był imponujący. O ile np. w 1825 roku w mieście było 49 warsztatów tkackich produkujących łącznie 19.990 łokci tkaniny bawełnianej, to już w następnym roku 54 warsztaty tkackie produkowały łącznie 10.800 łokci sukna cienkiego, 32.500 łokci sukna średniego, 83.200 łokci sukna grubego, 6.830 łokci multanu i kiru. Było jeszcze 15 warsztatów do tkanin gładkich oraz 11 do tkanin wzorowanych bawełnianych i lnianych, które dawały łącznie 18.700 łokci różnych tkanin i 9.300 sztuk chustek i szali. Tylko w produkcji tkackiej zatrudnionych było 379 osób. Niestety już z końcem lat 30-tych XIX stulecia, a szczególnie po upadku powstania listopadowego w produkcji tkackiej obserwujemy znaczny regres. Znaczny wpływ na ten stan miała polityka represyjna władz rosyjskich. Nowa taryfa celna z 1831 roku zahamowała polski eksport do Cesarstwa Rosyjskiego. Szczególnie i cierpiały na tym zakłady sukiennicze nastawione na zbyt towarów do Rosji. Inaczej było z przemysłem bawełnianym, ale ten niestety rozwinął się w Kole.

Kolski przemysł zmienił niejako profil produkcji. Znaczącym nowym zakładem stała się założona w 1842 roku fabryka półporcelany Józefa Freudenreicha. Już w 1845 roku fabryka ta wyprodukowała 108.826 sztuk szkła, 8.500 sztuk porcelany i 61.073 sztuki fajansu. W 1844 r. czynnych było ponadto w Kole: 9 zakładów garbarskich, 3 warsztaty wyrobów lnianych i konopnych, 2 browary, 2 olejarnie i 1 cegielnia. W 1847 r. powstała druga fabryka półporcelany K. Kocha; żywot tej fabryki nie był jednak długi. W kolejnych latach XIX wieku w mieście Kole obserwujemy dalszy rozwój przemysłu i różnych gałęzi. W 1876 roku działały tu: fabryka porcelany Freudenreicha oraz cztery fabryki fajansu: Teichfelda, Freudenreicha, Reicherta i Raucha, a ogólna wartość ich produkcji osiągnęła niebagatelną sumę 130 tys. rubli. Czynna była fabryka wyrobów szklanych Lauterbacha i fabryka Lindemanna - dostarczająca sztucznego nawozu z kości i kościanego węgla dla cukrowni. W 1874 r. założony został przez Kowalskiego browar. W 1879 r. uruchomiona została fabryka narzędzi rolniczych Zawadzkiego, później Ostrowskiego. W 1894 r. pobudowano tartak, a w 1900 r. powstała druga cegielnia.

W drugiej połowie XIX wieku Koło stało się znacznym ośrodkiem handlowym. W 1863 r. nad Wartą stało0 20 spichlerzy drewnianych, z których wysyłano do 25 tys. korcy zboża, które eksportowano berlinkami do Prus.

W latach poprzedzających I wojnę światową przemysł kolski reprezentowany był jeszcze przez trzy fabryki fajansu A. Freudenreicha, M. Rachwalskiego i M. Raucha; fabrykę narzędzi rolniczych rolniczych. Ostrowskiego, dwa tartaki Mordka Goldberga i Michała Borensteina i s-ki, browar A. Kowalskiego, cztery młyny - Abrahama Warmbruna i s-ki, Halma Neumana, Michała Ostrowskiego i Icka Gutmana, dwie cegielnie I. Imiłkowskiego i Borensteina i s-ki, fabrykę wyrobów bawełnianych, dwie fabryki octu, mydlarnię, fabrykę papy i dwanaście wiatraków; były też dwie drukarnie M. Rosensteina i E. Szwarcmana. w mieście czynnych było wiele zakładów rzemieślniczych, ale o charakterze rodzinnym, raczej z nieliczną grupą osób zatrudnionych najemnie. Czynnych było wiele małych sklepików i kramów.

Działania wojenne lat 1914 - 1918 szczęśliwie ominęły Koło, co nie znaczy, że Niemcy nie splądrowali zakładów przemysłowych, a szczególnie fabryki Freudenreichów. Lata II Rzeczypospolitej i okres okupacji hitlerowskiej stanowiły dla gospodarki miasta wyraźny regres. W zasadzie nie przybyły żadne znaczniejsze zakłady przemysłowe, a nawet niektóre uległy likwidacji. Pozostała np. tylko jedna fabryka fajansu, Czesława Freudenreicha (od 1926 r.).

Faktyczny rozwój przemysłu w mieście nastąpił dopiero w latach Polski Ludowej. Kontynuatorem najstarszej kolskiej Fabryki Fajansu i Majoliki pozostają Zakłady Fajansu wchodzące od dnia 1 lipca 1974 roku w skład Włocławskich Zakładów Ceramiki Stołowej; produkują galanterię fajansu kolorowego ręcznie malowanego, cieszącego się uznaną renomą w kraju i za granicą. Drugi zakład w jakimś sensie związany z przeszłością, to Fabryka Materiałów Budowlanych do Robót Wykończeniowych "ZREMB", która znajduje się na terenie b. fabryki M. Ostrowskiego. Zakład ten znany jest z produkcji mieszarek wirowych, pistoletów do spoinowania oraz kilku typów agregatów tynkarskich. Miejscowe tradycje wyrobów ceramicznych zaważyły na decyzji pobudowania w latach 1960 - 61 Zakładów Wyrobów Sanitarnych "Koło". Produkowane tu wyroby sanitarne do wyposażenia mieszkań są artykułami o ustalonej marce i wielce poszukiwane przez odbiorców zbiorowych i indywidualnych. Wraz z budową Zakładów Wyrobów Sanitarnych dla miasta Koła rozpoczął się zupełnie nowy okres w jego dziejach. Wkroczył tu wielki przemysł, a wraz z nim proces dalszej urbanizacji. Po raz pierwszy pojawiło się zakładowe budownictwo mieszkaniowe. Od 1 stycznia 1962 r. rozpoczęło działalność przedsiębiorstwo "Fabryka Materiałów i Wyrobów Ściernych w Budowie w Kole". W wyniku jego działalności zrealizowano w latach 1964 - 1967 pierwszy etap budowy Fabryki Materiałów i Wyrobów Ściernych wraz z hotelem zakładowym, budynkiem administracyjnym, stołówką zakładową i 4 blokami mieszkalnymi.

Drugim znaczącym zakładem przemysłowym są Zakłady Mięsne, pobudowane w rekordowym czasie od lipca 1972 do grudnia 1973 roku. Rozruch produkcyjny zakładu odbył się 2 stycznia 1974 r. Wraz z zakładem miastu przybyło 9 bloków mieszkalnych o ogólnej liczbie ok. 400 mieszkań; zakłady partycypowały w budowie przedszkola, kotłowni osiedlowej i miejskiej oczyszczalni ścieków.

Kolejny znaczący zakład na planie miasta to powstały w latach 1973 - 1975 zakład mleczarski z proszkownią mleka. Zakład ten przejął tradycję Spółdzielczej Mleczarni Mechanicznej w Kole, działającej od 1929 r. przy ul. Bliznej, a następnie w nowym zmechanizowanym obiekcie przy ul. Toruńskiej, od 1936 r.

W mieście Kole w 1986 roku funkcjonowały 64 duże, średnie i mniejsze uspołecznione zakłady pracy, tak produkcyjne, jak usługowe, handlowe czy instytucje oświatowo-kulturalne, służby zdrowia, poczty, banków itp.

W końcu 1986 r. w mieście Kole zarejestrowanych było: 241 prywatnych warsztatów rzemieślniczych, 104 zakłady transportowe i 35 handlowych.

Źródło: "Miasto Koło w 625-leciu nadania praw miejskich", Urząd Miejski, Kolskie Towarzystwo Kulturalne, Józef S. Mujta, Poznań 1987.
  • logotypMDKMuzeum Technik CeramicznychMiejski Ośrodek Sportu i RekreacjiLogoPiMBPlogoARR
  • logotypsprzetratwownictwawfosigw2016kampania_edukacyjnaWFOSiGW_osrodekwot
  • mopiprSpółdzielnia Mieszkaniowa w KoleTelewizja Kablowa Spółdzielni Mieszkaniowej w KoleKALPSWielkopolski Regionalny Program Operacyjny
  • PO Kapitał LudzkiLokalna Organizacja Turystyczna "MARINA"Postaw na rodzinęZwiązek Miast PolskichNarodowe Siły Rezerwowe